Различната сексуална ориентација кај адолесцентите
Која е разликата помеѓу сексуална ориентација и родов идентитет? Развојот на сексуалниот идентитет е сложен и мултидимензионален процес, во кој треба да се земат во предвид когнитивните, социјалните, емоционалните, семејните, културолошките аспекти и секако искуството на самиот поединец. Родовиот идентитет и сексуалната ориентација луѓето честопати ги мешаат. Родовиот идентитет ги опишува родовите, односно лица чиј родов идентитет одговара или не одговара со нивниот биолошки пол. Сексуалната ориентација пак се однесува на привлечноста кон другите луѓе, и тоа физичка, емоционална, сексуална и романтична привлечност. Тука разликуваме привлечност кон спротивниот пол, кон истиот пол или и кон двата пола подеднакво. Колку често кај младите се појавува збунетост околу сексуалната ориентација? Во текот на адолесценцијата повеќето млади ќе ја доведат во прашање својата сексуална ориентација на еден или на друг начин. Ова претставува еден мошне збунувачки период за младиот човек бидејќи е сосема можно да се биде емотивно привлечен од едниот пол, но физички од другиот. Во овој период исто така често се случува да чуствуваат привлечност и емотивна и физичка кон спротивниот пол, но да чувствуваат во исто време огромна привлечност кон една личност од истиот пол. Младите може да бидат збунети од ваквите спротивставени чувства, па оттука велиме дека е сосема очекувана оваа нивна несигурност или амбивалнтност во врска со нивната сексуална ориентација. Во овој период не е невообичаено да младите експериментираат во однос на својата сексуалност. Истражувањата покажуваат дека некои млади уште од најраната возраст биле свесни за својата сексуална ориентација, но голем е бројот на оние чија сексуална ориентација воопшто не им била јасна за време на адолесценцијата и им биле потребни многу години да ја решат својата амбивалентност. Од друга страна пак голем е бројот на хетеросексуални возрасни кои може да се сетат на некои чувства на привлечност кон сопствениот пол за време на адолесценцијата. Што велат истражувањата во врска со сексуалната ориентација? Најновите истражувања покажуваат дека сексуалната ориентација е биолошки определена, но останува на поединецот да одлучи дали ќе ги потисне овие чувства или ќе ги реализира. Сепак е значајно да се каже дека потиснувањето или негирањето нема ниту да ја намали нивната моќ ниту пак ќе направи тие да исчезнат. Младите честопати како механизам на одбрана знаат да го користат негирањето или пак прикривањето на својата различна сексуална ориентација, што го зголемува ризикот за проблеми со менталното здравје како што е зголемената анксиозност, депресивност, суицидалност, злоупотреба на супстанци и сл. За адолесцентите кои пак се дел од етничкото малцинство ситуацијата е уште посложена. Тие имаат задача во исто време покрај сексуалниот да го развиваат и етничкиот идентитет, честопати соочени со стигматизација и критицизам на двојно малцинство. Што е тоа со што се соочуваат оние адолесценти кои се несигурни во врска со нивната сексуална ориентација? Стравот од тоа како ќе бидат прифатени од врсниците, семејството и пошироката околина ја зголемува анксиозноста кај адолесцентите. Тука постои страв од булинг и неприфаќање од страна на врсниците па често се забележува социјална изолација како механизам на одбрана. Социјалната изолација во оваа развојна фаза во која адолесцентот го гради својот идентитет преку групата врсници на која и припаѓа и со која со поврзува, знае да направи сериозна штета врз индивидуата во нејзиниот понатамошен развој. Затоа е особено важно во овој период адолесцeнтот да најде барем една личност за подршка со која ќе може да разговара и од која ќе биде прифатен со својата различност. Каква улога игра семејството кај ЛГБТИ младите? Семејството претставува клучен фактор кој може да му помогне на адолесцентот полесно да се соочи со сите предизвици кои ги носи неговата различна сексуална ориентација. Родителите би можеле да најдат поголемо разбирање, прифаќање и сочуство откако ќе разберат дека родовиот идентитет и сексуалната ориентација не се нешто што нивните деца намерно ќе го изберат. За родителите е важно да знаат дека нивниот родителски и воспитен стил нема никако влијание врз сексуалната ориентација на нивното дете. Додека некои родители добро ќе се справат со новата ситуација, кај други ова може да предизвика најразлични реакции од лутина па се до бес. Острите критики, неприфаќањето и обвинувањата служат само за создавање на дистанциран однос и отуѓување, а никако нема да направат промени во однос на сексуалната ориентација на нивното дете. Најдобро е ако родителите се обидат да најдат начин да ги стават настрана своите лични верувања и чувства со цел да им даваат на своите деца безусловна љубов и подршка во текот на овие чувствителни години.
ШТО СЕ ДОБИВА ОД РАЗВОЈНАТА ПРОЦЕНКА?
Развојната проценка, раната дијагностика и интервенција, индивидуално следење на растот и развојот на секое дете е доста значајна тема кога зборуваме за ран и предучилишен здрав раст и развој. Развојот на децата е најинтензивен во првите години од животот, но исто така е многу познато дека секое дете своите развојни задачи ги исполнува индивидуално само за себе, па има разлика во време, начин од едно до друго дете, преминувајќи од една во друга развојна фаза. На пример, некои деца во првата година и пол имаат побогат вокабулар, се случува да некое од децата започнува да оди на 10-11 месеци, a некои деца се сеуште во фазата на лазење. Она што е важно и значајно за секој родител, како и воспитувач во градинка, е веднаш штом се забележи некое отстапување и веќе подолг временски период има неисполнување на задачите од развојната мапа, да се алармира и да се процени секој сегмент од развојот на детето. Што е индивидуална развојна мапа? Индивидуалната развојна мапа е преглед на основните пресвртници во менталниот и физичкиот развој на детето од раѓање до седумгодишна возраст. Ги опишува карактеристичните промени и можните отстапувања на разбирлив и едноставен начин. Детектирањето на отстапувања го прават и педијатрите, воспитувачите во градинка, па потоа даваат насоки да се направи развојна проценка од страна на стручно лице. Постојат мапи кои што се наменети и за родители со цел само-проценка и забележување на текот на развојот на своето дете, а секако тоа е основа за ориентација и следење на развојот на детето, како и организирање на неговите активности. Кога зборуваме за проценка и следење според развојна мапа, внимателно ги следиме следниве сегменти: – Психо-моторен развој – Социо-емоционален развој – Когнитивен развој – Развој на говор и комуникација Она што секојдневната пракса го покажува во нашиот центар, и е значајно во правењето на развојната проценка, е првото интервју со родителите. На првото интервју со родителите секогаш се детектираат позначајни моменти како семејните обрасци на однесување, стилови на воспитување, колку средината во која што расте детето е стимулирачка, посетување на градинка, историја на пренатален, перинатален и постнатален период. Кој е следниот чекор откако кај детето ќе се детектира неисполнување на развојните задачи? Доколку за време на развојната проценка и опсервација кај детето се забележат отстапувања во развојот, пораки кои што несвесно се праќаат до детето и влијаат на неговото однесување, следниот чекор е поставување на целите и на тоа што конкретно ќе се работи, со концизни и јасни насоки кон семејството, дополнителни задачи за работа дома, индивидуална поддршка на детето, но секако и поддршка на целиот семеен систем. Запомнете: Секое дете е своја едника вредна за почит, секое дете има право да биде разбрано и да го развива својот потенцијал на соодветен начин познавајќи ги неговите функционални можности. Секое дете има право да им верува на возрасните, и возрасните да веруваат во него. Секое дете има право на поддршка што ќе му овозможи да развие сопствени стратегии за размислување и превземање акција!
ЗОШТО СЕ ВАЖНИ ГРАНИЦИТЕ ВО ВОСПИТУВАЊЕТО?
Крајната цел на развојот и воспитувањето на секое дете е формирање на зрела, независна, автентична личност. Како значаен дел од тој пат неопходни се здрави граници како и љубов, поддршка и разбирање. Во природата на човекот е да секој од нас проба да ги пробие границите. Ова особено е изразено во детството кога детето исклучиво се води од принципот на моменталното задоволство. Неспорно е дека љубопитноста е од круцијално значење за здрав раст и развој на секое дете, но детето во тие моменти ги усвојува правилата како на пример дека не смее да допира во приклучокот за струја или пак да не ја допира жешката рингла. Ова се првите ограничувања кои имаат безбедносна функција. Како што расте детето, потребно е да се комплицираат правилата со цел да се создаде и поддржи функционалното и да се минимизира нефункционалното однесување, како и пристапот на моментално задоволство, му отстапи место на принципот на реалноста. Како родители потребно е да поставите цврсти и стабилни граници, доколку не се постават одредени ограничувања кон вашите деца, тоа ќе оди во екстрем на нивна штета. Соодветно поставените граници имаат функција да му помогнат на детето да ги интернализира внатрешните морални вредности и општествени норми, да развие самоконтрола, да развие чувство на одговорност за тоа што зависи од него, да ја вреднува упорноста, трудот и работата, но и да создава доверба кон родителите. Попустливите родители прават грешки затоа што го негуваат егоцентризмот на детето и верувањето дека „сè е можно за него“, што ќе се рефлектира преку несоодветно однесување во групата врсници, во однос на авторитетите, како и на улица. И кога ќе порасне, таквата личност не знае како да се справи на социјално прифатлив начин во средина во која не му се исполнуваат сите желби. Во интеракција со други карактеристики на личноста, тие можат да манифестираат нарушувања во однесувањето, нарцизам, манипулативност. Слична е ситуацијата и кога станува збор за родителите кои се обидуваат да бидат пријатели со своите деца, бидејќи децата никогаш нема да ги доживеат како авторитет. Мора да нагласиме дека не е пожелна ниту спротивната крајност. Строгите правила и воената дисциплина, исто така не се сметаат за посакувани начини на образование. Правилното воспитување подразбира љубов и топлина од една страна и дисциплина од друга страна. Родителите кои премногу ги штитат своите деца и ги чуваат „под стаклено ѕвоно“, извршувајќи ги сите должности во нивно име, ќе го поддржат развојот на несигурност, неодговорност и мрзеливост кај децата. Услуга со против услуга е кога родителите, на кои им е тешко да гледаат како нивното дете е тажно или фрустрирано поради тешка математичка задача, затоа што треба да ја среди собата или да направи проект за биологија, попушта и го решаваат проблемот на детето. Можеби звучи сурово, но не е добро децата секогаш да бидат среќни и задоволни заштитени од непријатни емоции. Непријатните емоции се исто така составен дел од животот, а детето сигурно ќе се сретне со нив во различни периоди од својот живот, па затоа треба да учи и да се справува со нив. Како возрасни, децата на презаштитнички родители ќе бидат многу зависни и неодлучни во донесувањето одлуки, чекајќи родителите да направат сè за нив.
КОЈ Е ВИНОВЕН ШТО МОЕТО ДЕТЕ ОТСТАПУВА ОД РАЗВОЈНАТА МАПА?
Кога родителoт ќе забележи дека детето не се развива како што се очекува, тој честопати прво го поставува прашањето каде направил грешка во воспитувањето и грижата, а на ова прашање честопати следат мисли како на пример: -Зошто ова ми се случува мене/на моето дете? -Можеби не јадев доволно добро или се однесував несоодветно за време на бременоста? -Ова секако значи дека сме лоши родители и дека сум лоша мајка! -Секој ќе ми суди и ќе помисли дека сме невнимателни, незаинтересирани, неинформирани и дека не го сакаме (доволно) своето дете. Овие и слични мисли изгледаат целосно парализирачки, и ги прави родителите да се чувствуваат преплавено. Кога семејството е зафатено од тага, чувство на беспомошност, а понекогаш и меѓусебно обвинување, детето се наоѓа во ситуација да биде запоставено и лишено од потребното внимание, грижа и поддршка, а така ситуацијата дополнително се влошува. Кој е виновен? Ако има отстапување во развојот, причините обично се комбинација на различни околности и фактори. Ако членовите на семејството се фокусираат на расправија за тоа на кого припаѓа вината, многу е веројатно дека детето наскоро ќе почне да се чувствува лошо и виновно за семејните немири и раздори. Во исто време, додека се занимавате со грижа и вина, вашата енергија и ентузијазам не можат да бидат на завидно ниво, па затоа доаѓате во ситуација да немате доволно сила да му дадете на детето љубов и поддршка кои му се најпотребни. ЗАСТАНЕТЕ! Во моментот кога ќе забележите дека развојот на вашето дете не се одвива вообичаено, исполнувајќи ги развојните задачи од развојната фаза, важно е преиспитувањето и родителскиот страв да им отстапат место на стратешките одлуки кои ќе одат во насока на обезбедување соодветна професионална поддршка и не помалку важна – обезбедување емоционална поддршка на детето. Што е важно да се направи во овој момент? Првата најважна работа што можете да ја направите во овој момент е да ги запрете негативните мисли фокусирајќи се на целото знаење, искуства и што ги имате како индивидуи и како семејство. Токму овие ресурси ќе ви помогнат да го обезбедите потребното професионално охрабрување за детето и, како семејство, да се фокусирате на надминување на моменталната состојба на најдобар можен начин. Одвојте време за семејни активности во кои сите уживате, што ќе придонесе за поголемо чувство на блискост и семејна поврзаност, како и опуштење на напнатоста. Разговарајте. Чувството на поврзаност, меѓусебната блискост и чувството дека сте тим во кој сите сте тука едни за други, се скапоцени за сите членови на семејството во сите ситуации, особено во криза. Бидете свесни за тоа што се случува со детето во моментот, обидете се да бидете и објективни. Јасна слика, заедно со информации за силните страни на детето, ќе му бидат од голема важност на експертот да ја обликува работата со детето на најдобар можен начин. Обидете се да ги разгледате развојните предизвици на вашето дете што е можно пообјективно. Бидете свесни, но и истакнувајте ги силните страни на вашето дете. Детето веќе се чувствува различно од другите, не успевајќи целосно да се вклопи во своите врсници или да ги искаже своите мисли, желби и емоции. Поради тоа, тоа се чувствува фрустрирано, неразбрано, луто или тажно, може да се повлече од социјалните ситуации или да предизвика дополнителни неповолни ситуации со своето однесување, за што често се казнува. Од друга страна, кога ќе се фокусираме на тешкотијата со која се соочува детето, може да се случи чувството за постоење на проблемот да надвладее до степен до кој ќе се занемарат многу други аспекти на неговото функционирање, а кои се сосема соодветни. Наместо да се фокусирате исклучиво на проблемот и да и пристапувате на моменталната состојба од перспектива на страв, обидете се да го погледнете вашето дете реално и на тој начин да ги вклучите и вашите и силите на детето во вистинската насока. Свеста за доблестите на вашето дете ќе има корист и за вас и него, бидејќи се соочувате со развојни предизвици. Тоа ќе ви овозможи подобро да го разберете и почувствувате вашето дете и, според тоа, да се позиционирате што е можно подобро, без да очекувате премногу или премалку од него. Запомнете: Кога ги почитувате силните страни на вашето дете и успеете да ги потенцирате на искрен начин, и вербално и преку вашите очекувања од детето, му помагате да го задржи чувството на компетентност, чувство на моќ и гордост во сите други области, како и во групата врсници. Ова е многу важно да се има предвид, бидејќи тоа е силата на детето, она што тоа го знае и може да го направи, што ќе му овозможи на детето да го надмине постојниот проблем. Нагласувајќи го она што детето знае и може да го направи, испраќате многу важна порака до себе, другите и самото дете – дека неговото право на љубов и поддршка останува непречено.
ЗОШТО МОЕТО ДЕТЕ ОДБИВА ДА ЦРТА И СЛИКА?
Родителите честопати се обраќаат кај нас кога нивното дете ќе наполни четири/пет години и одбива да црта и слика. На оваа возраст, овие активности се принудени во градинките и општеството воопшто, а децата кои не се доволно моторни квалификувани ги одбиваат или имаат значително полоши резултати од нивните врсници. Нашата работа е да ги бараме причините за проблемот со цел да направиме план за стимулација. Целта на стимулацијата не е развојот да се забрзува, поставувајки превисоки цели, форсирајќи го детето да исполнува задачи за кое не е подготвено. Напротив, потребно е да се препознае и охрабри потенцијалот на секое дете, да му се понудат предизвици и адекватни активности за зацврстување на иницијативата, учењето и себевреднувањето. Кога ги земаме анамнестичките податоци за деца кои имаат ваков вид тешкотии, скоро е правило дека овие деца немале искуство во тривијални животни ситуации. Овие деца не се облекуваат, не носат и не се хранат самостојно. Најчесто објаснување што го добиваме за оваа ситуација е дека децата се тврдоглави, тие нема да ги извршуваат споменатите активности самостојно, ќе се жалат и ќе плачат, а на родителите не им е тешко да го сторат тоа за нив. Овие детски игри се претежно пасивни, тие не посетуваат паркови и не играат на уреди како што се лизгалки, лулашки, бидејќи овие игри не се безбедни, може да бидат повредени и валкани. Тие не одат сами нагоре и надолу по скалите од истите причини. Кога ја објаснуваме ситуацијата на овој начин и даваме насока на гледање на развојот на моторните вештини, самите родители почнуваат да ги разбираат причините. Кога е детето подготвено за молив? Напишавме за важноста на секојдневните активности за развој на моториката. Кога детето вешто и лесно ги извршува горенаведените активности, тоа стекнува предуслов да земе молив во раката. Пред да започне да црта со молив, предлагаме да му понудите да црта со прстот. Пената за бричење е исто добра идеја, може да се шири лесно на подлогата за игра. Трагите можат да се нацртаат на неа со прстот. Со повторно размачкување, таа се враќа во првобитната состојба и играта продолжува. Залепете големо парче хартија на вратата на висината на очите на детето и понудете му на детето да направи траги со широки обележувачи. Осигурете се дека задачата не е премногу сложена за да започнете да цртате заедно. Една од идеите може да биде дожд од облаци, трева или нешто слично. Кога детето е подготвено, можете да седнете на маса и да нацртате поедноставни форми на хартија, прво со широк фломастер, а потоа со боички. Препорачуваме широки, триаголни фломастери и боички затоа што тие поттикнуваат правилно држење на пенкалото. Запомнете: Манипулирањето со молив бара многу прецизни моторни вештини на прстите и рацете. Имајте го ова на ум кога ќе му поставите барања и очекувања на вашето дете. Дете кое одбива да црта и слика, веројатно има причина за тоа, поради тоа обратете се на некој од стручните лица кои што вршат рана стимулација. Ако го зголемите притисокот, детето ќе го зголеми отпорот. Крајниот резултат на таквата ситуација нема да биде вежбање моторни вештини, туку уривање на самодовербата и повлекување пред задачата.
Семејството како поддршка на лицата кои се соочуваат со депресија
Што е депресија? Депресијата е нарушување на расположението кое предизвикува постојано чувство на тага и губење интерес, нарушување во когнитивните процеси и однесувањето, и може да доведе до различни емоционални и физички проблеми. Депресивните знаци и симптоми може да варираат од личност до личност, но постојат карактеристични симптоми за оваа состојба: чувства на тага, празнина, безнадежност, раздразливост или фрустрација, дури и за мали работи; губење интерес или задоволство за повеќето или за сите нормални активности, во кои личноста претходно уживала; растроено спиење, односно несоница, или хиперсомнија-премногу спиење замор и недостаток на енергија, па дури и малите задачи предизвикуваат дополнителен напор; промени во апетитот – намален апетит и губење на тежината или зголемена желба за храна и зголемување на телесната тежина; анксиозност, вознемиреност или психо-моторна агитираност; забавено размислување, зборување или движења на телото; чувство на безвредност или вина, фиксирање на минати неуспеси или претерано себеобвинување; когнитивни потешкотии, односно пад на концентрација, фокус, внимание и меморија; неодлучност и несигурност, и пад на професионалната ефикасност; психосоматски тегоби, болки во глава, грбот, згрченост на телото и слично; социјална изолираност и повлекување; суицидални идеации, односно, често или повторувачко споменување и размислување за бесмисленоста на животот, самоубиствени мисли, па дури и обиди за самоубиство. Многу често луѓето кои се соочуваат со депресија нема да може да ги препознаат знаците, мислејќи дека тоа што им се случува е сосема нормално или пак симптомите ќе ги препишат на некоја друга здравствена состојба. Исто така, често луѓето се чувствуваат засрамени од својата депресија и погрешно веруваат дека треба да можат да ја надминат самите без да побараат помош. Но, депресијата ретко се подобрува без третман од стручно лице, доколку станува збор за некоја од потешките форми и со продлабочена симптоматологија Соочувањето со депресија кај еден член во семејството ќе ги афектира сите останати членови. Можно е да се јават голем број на прашања и измешани чувства, како што се вина, лутина, страв, безволност, загриженост, паника и слично. Навистина е измачувачки да гледате како некој ваш близок минува низ тешки моменти, но добро е да се знае дека вие како блиска и важна личност во нивниот живот, можете да им помогнете да направат позитивни промени кои ќе ја подобрат нивната состојба. Што може да сторите? Разговарајте со личноста за промените кои сте ги забележале и зошто сте загрижени. Објаснете дека депресијата е медицинска состојба, а не личен недостаток или слабост – и дека се подобрува и успешно третира со соодветен третман. Предложете да побарате помош од професионалец за ментално здравје, како што е лиценциран психолог, психотерапевт или психијатар. Изразете ја вашата подготвеност да помогнете со закажување на преглед или сесија, одење заедно со нив и присуство на сесиите доколку тоа и одговара на личноста. Колку повеќе знаете за депресијата толку подобро ќе можете да помогнете, затоа би било од корист доколку се информирате од стручно лице во однос на дијагнозата, симптомите, третманот и прогнозата на вашиот близок. Вие може да играте клучна улога во третманот и закрепнувањето на личноста, бидејќе ја познавате добро и може да ги препознаете симптомите и да видите дали лековите и третманот помагаат, а потоа да го известите стручното лице за сите промени кои ќе ги забележите. Бидете подготвени да слушате. Покажете и на личноста дека сакате да ја разберете како се чувствува, ислушајте ја кога ќе сака да зборува, внимателно слушајте, но избегнувајте да давате совети, мислење и проценки доколку не ви се побарани и не сте сигурни во истите дека би помогнале. Само слушањето и разбирањето понекогаш можат да бидат моќна алатка за лекување. Дајте позитивна рефлексија. Луѓето со депресија имаат тенденција да се престроги кон себе и да најдат грешка во сè што прават. Потсетете ги за нивните позитивни квалитети и колку таа личност ви значи на вас и на другите. Понудете помош. Личноста која се соочува со депресија можеби нема да може добро да се грижи за одредени задачи. Дајте предлог да превземете дел од обврските. Создавање редовна рутина може да помогне личноста да чувствува помал стрес и поголема контрола над својот живот. Понудете да направите распоред за оброци, лекови, физичка активност и спиење, и помогнете во организирање на домашните работи. Направете заеднички планови. Иницирајте заедничка прошетка, гледање филм или некоја друга активност во која претходно личноста наоѓала задоволство. Но, не обидувајте се да ја присилите да прави нешто доколку не сака. Секое инсистирање може да доведе до зголемено чувство на вина и засилен отпор. Бидете трпеливи. Симптомите на депресија се подобруваат со третманот, но тоа може да потрае. За некои луѓе, симптомите брзо се подобруваат по започнувањето на третманот. За другите, тоа ќе трае подолго. Секогаш земете ги крајно сериозно изјавите поврзани со самоубиствени или самоповредувачки мисли и веднаш побарајте помош, дури и тоа да е спротивно со желбата на самата личност! Запомнете, присуството на некој покрај вас додека страдате и се борите, дава чувство на безбедност кое е од исклучителна важност во целиот процес на третман и лекување.
ДЕЦАТА НИЗ РАЗВОДОТ
Разводот создава емотивни предизвици и промени за целото семејство, но за децата, ситуацијата може да биде прилично застрашувачка, збунувачка и фрустрирачка. За некои деца, разделбата на родителите не е најтешкиот дел. Наместо тоа, придружните стресови и големи промени се оние што го прават разводот тежок. Промена на училиштата, преселување во нов дом и живеење со самохран родител кој се чувствува исцрпено, се само неколку од дополнителните стресни фактори кои го отежнуваат процесот. Финансиските тешкотии се исто така чести по разводот. За малите деца ќе биде особено тешко да разберат зашто мама живее на едно место, а тато на друго. Кај нив е можно да се јави страв и загриженост, дека ако нивните родители можат да престанат да се сакаат еден со друг, тие би можеле да престанат да ги сакаат и нив. Децата на школска возраст може да чувствуваат како разводот да е нивна вина. Тие може да се плашат дека се однесувале лошо или направиле нешто погрешно што довело до тоа да нивните родители се разделат. Вината често го зголемува притисокот, и може да доведе до анксиозност, депресивност, стрес и други придружни здравствени потешкотии. Адолесцентите може да станат и лути во врска со разводот и промените што следат. Тие можат да го обвинат едниот родител за раскинување на бракот или може да им замерат и на двајцата родители за конфликтите во семејството. Во одредени околности, детето може да чувствува олеснување ако разводот значи помалку расправии и помалку стрес, или и физичко насилство во некои случаи. Често се случува децата поради стресот кој го чувствуваат, да имаат намалена концентрација, а со тоа и намалување на училишниот успех. Може да се појави и чувство на загуба кај децата, конфузија па дури и лутина кои придонесуваат и емоционална хиперсензитивност кај децата. Кај децата кои ќе бидат преплавени од различните чувства, поради неможноста да ги препознаат и соодветно да ги искажат, можно е да се јави и раздразливост, опозиционалност, па дури и гнев кој може да биде насочен кон родителите, но и себеси, другарчињата и останатите најблиски. Родителите играат голема улога во тоа како децата ќе се прилагодат на разводот. За родителите е важно да изградат еден пријателски меѓусебен однос и да го изедначат својот воспитен стил, како не би праќале двојни пораки на своите деца. Воспоставувањето на правила соодветни на возраста до кои доследно ќе се држат двата родитела, им помага на децата да не се чувствуваат збунето и несигурно. Да се бара од децата да изберат кој родител им се допаѓа повеќе, или да им се праќаат негативни пораки за еден од родителите е крајно несоодветно и непрепорачливо. Децата кои ќе се најдат фатени во средина, имаат поголема веројатност да доживеат депресија, вознемиреност и други долготрајни промени во нивната личност. Важно е да се знае дека здравата врска родител-дете помага децата да развијат поголема самодоверба, затоа е важно тие да поминуваат доволно квалитетно време и со двата родитела. Децата кои се сомневаат во нивната способност да се справат со промените, да се адаптираат и се чувствуваат како беспомошни жртви, имаат поголема веројатност да доживеат тешкотии во менталното здравје. Охрабрете ги вашите деца да кажат што мислат и што чувствуваат, уверете ги дека нивните чувства се важни, валидни и нормални и дека вие сте тука секогаш спремни за разговор. За време на овие разговори, избегнувајте да влијаете на промена на чувствата на детето, наместо тоа, фокусирајте се на слушање и заблагодарете им се за нивната искреност. Научете го вашето дете како да управува со своите мисли, чувства и однесување на здрав начин. Можеби најдобро би било кога би почнале да зборувате за тоа дека и вие понекогаш чувствувате лутина, тага, страв. Кажете им конкретен пример како вие се справувате со одредена емоција. Исто толку е важно да ја кажете вистината. Ако, на пример, едниот сопружник се исели или го напушти семејството, опишете што се случило, на јазик разбирлив за нив, но не со премногу детали. Тајните можат да донесат големи повреди во иднина. Ако вашите деца ви поставуваат прашања, важно е да одговорите што е можно повеќе неутрално и вистинито. Стравот од напуштање и загриженоста за иднината може да предизвикаат голема вознемиреност, помогнете му на вашето дете да се чувствува сакано и безбедно. Доколку се чувствувате прeплaвeно со негативни емоции, имате дилеми во однос на постапките во целиот процес, кој во суштина трае многу подолго од формално-правниот дел на разводот, не се двоумете да побарате психолошка поддршка.
РАЗВОД-ФАЗИ И ПРЕДИЗВИЦИ!
Одлуката за прекинување на бракот може да биде трауматична, хаотична и исполнета со контрадикторни емоции. Не е невообичаено оној кој е иницијатор да се заврши бракот, да доживее страв, олеснување, нетрпеливост, незадоволство, сомнеж и вина. Од друга страна пак оној кој е условно кажано оставен, често може да се соочи со шок, чуство на предавство, губење контрола, намалена самодоверба, несигурност, гнев, желба за одмазда. Би било корисно да се знае дека браковите не се распаѓаат преку ноќ, разводот не е резултат на еден инцидент, напротив на тоа претходи емоционален процес и разни дисфункции кој траат извесен период. Вообичаено се среќаваат неколку фази во разводот. Прва фаза или појава на изразени фрустрации, конфликти, нарушена доверба. Проблемите реално егзистираат, но партнерите не ги признаваат односно ги негираат. Може да се појави чуство на страв, вознемиреност, лутина и тага. Во втората фаза се забележува изразено незадоволство, или пак амбивалентност кон партнерот. Можно е партнерите да побараат брачно советување или пак да се обидат самостојно да ги поправат меѓусебните односи, најчесто иницирајќи втор меден месец како последен обид. Од чуствата кои доминираат се забележува олеснување или пак напнатост, сомнеж, па дури и вина. Доколку во оваа фаза нештата не се поправат следи следната фаза. Третата фаза во која се создава еден емоционално дистанциран однос, па дури и меѓусебно омаловажување, до крајна нетрпеливост. Често се случува двајцата партнери да се најдат во улога на жртви, со измешани чуства на незадоволство, тага, гнев, вина. Во оваа фаза не се исклучува и можноста за вонбрачна врска, поради прекинатиот контакт и нарушената интимност подолг период. Во следната четврта фаза, се случува сепарацијата, односно отселување на еден од партнерите од заедничкиот дом. Тогаш започнува редефинирање на партнерскиот однос, се известуваат семејствата и пријателите за донесената одлука. Многу често се случува да се појави избор на страни и поделба на лојалност доколку постојат заеднички пријатели. Доколку станува збор за брак во кој има заеднички деца, не се исклучува можноста децата да се чувствуваат одговорни и да се однесуваат на начин да ги натераат родителите на повторна комуникација и зближување. Оваа фаза е доста трауматична за секој од семејството, проследена со страв и паника, вина па дури и чуство на срам. Како последна фаза следи прифаќањето, односно прилагодување на новата реалност. Прифаќање дека во бракот партнерите не биле доволно среќни и исполнети, враќање на чуство за моќ и контрола над сопствениот живот, креирање на план за иднината и откривање на нови ресурси. Во оваа фаза е многу значајно да се надминат вината и гневот, да се прости, да се прифатат новите улоги и да се изгради нов однос на почитување и договор помеѓу партнерите. Оние кои поминуваат низ процесот на развод честопати се чувствуваат емоционално повредено и исцрпено, па затоа е значајно да имаат големо разбирање, трпение и нежност кон себе. Разводот од една страна се доживува како загуба и крај на една семејна динамика и еден период, но од друга страна пак нов почеток и можност за истражување и пронаоѓање на нови интереси. Новите интереси го привлекуваат вниманието и помагаат да се биде во сегашноста, далеку од фокусот на минатото. Притоа, тие им помагаат на луѓето да започнат да мислат на себеси како истражувачи и донесувачи на одлуки, а не едноставно како жртви на околности кои се надвор од нивна контрола. Истражувањето на интересите придонесува за зголемување на чуството на среќа и исто така овозможуваат стекнување нови искуства и пријателства.